در سال های اخیر بحران ناترازی انرژی در کشور ابعاد تازه ای به خود گرفته است. مصرف رو به رشد انرژی در بخش های مختلف در کنار محدودیت ظرفیت تولید منجر به عدم امکان تأمین انرژی مورد نیاز برخی از مصرف کنندگان به خصوص صنایع عمده و بالادستی کشور شده است. ساختمانها با سهم بیش از %۴۰ از کل مصرف انرژی سالانه کشور، می توانند نقش قابل توجهی در مدیریت انرژی به ویژه در دوره اوج بار شبکه برق و گاز ایفا نمایند. 

طبق قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان مصوب ۱۳۷۴، مقررات ملّی ساختمان مجموعه اصول و قواعد فنی و آیین نامه کنترل و اجرای آنها در مراحل طراحی، محاسبه، اجرا، بهره برداری و نگهداری ساختمانها به منظور اطمینان از ایمنی، بهداشت، بهره دهی مناسب، آسایش و صرفه اقتصادی است. این قانون افزایش بهره وری انرژی در ساختمانها را از اهداف خود معرفی کرده است. در طول نزدیک به سه دهه از تاریخ انتشار نخستین ویرایش و راهنمای مبحث نوزدهم مقررات ملّی ساختمان با عنوان "صرفه جویی در مصرف انرژی" تا کنون، تلاش شده است مصرف انرژی در ساختمانهای کشور مدیریت و مطابق معیارهای مشخص ساماندهی شود. با این وجود میزان مصرف انرژی ساختمانها، نشان دهنده عدم تحقق اهداف مبحث نوزدهم مقررات ملّی ساختمان در کشور است.

در نخستین گام از مسیر تدوین ویرایش جدید، کمیته تخصصی مبحث نوزدهم مقررات ملّی ساختمان ، مطالعه دلایل عدم تحقق اهداف ویرایش های گذشته و شناسایی بسترهای مورد نیاز برای دستیابی به اهداف فنی تعیین شده در مبحث را در دستور کار خود قرار داد. تجربیات گذشته نشان داده است که در صورت عدم رفع موانع شناسایی شده و نادیده گرفتن بسترهای لازم مورد نیاز برای تحقق اهداف، اصلاحات فنی ویرایش جدید نیز مانند گذشته در میدان عمل امکان تحقق نخواهند یافت. 

بر اساس نتایج آسیب شناسی، دلایل عدم تحقق اهداف مبحث نوزدهم، در چهار حوزه فنی (بایدها و نبایدها)، اجرایی (ساز و کار اجرا)، حقوقی (ضمانت اجرایی) و اقتصادی (توجیه پذیری) به عنوان اصلی ترین حوزه ها تقسیم بندی شدند. در ادامه، به منظور بررسی دقیق تر هر یک از این حوزه ها، جلسات تخصصی فنی، اجرایی، حقوقی و اقتصادی در چند مرحله برگزار شد. 

نظرات کارشناسان و متخصصان، دغدغه ها و انتظارات بخش های مختلف مرتبط با موضوع انرژی از جمله بخش های حاکمیتی و همچنین نهادهای فرادستگاهی و نظارتی مانند شورای عالی امنیت ملّی، سازمان بازرسی کل کشور، مجمع تشخیص مصلحت نظام شورای عالی انرژی و همچنین فعالان بخش خصوصی شامل انجمن ها، تشکل ها و شرکتهای تولید کننده و ارائه دهنده کالاها و خدمات مرتبط با انرژی در ساختمان طی، جلسات متعدد هم اندیشی و همچنین از طریق نظر سنجی، دریافت و مورد تحلیل و بررسی قرار گرفت. 

کلیه قوانین مرتبط با موضوع انرژی در ساختمان و همچنین مصوبات هیأت وزیران و شورای عالی انرژی ^(۱) مورد مطالعه و تحلیل فنی و حقوقی قرار گرفت تا ویرایش پنجم مبحث نوزدهم، در امتداد  الزامات و تکالیف قانونی، به خصوص احکام برنامه هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران تدوین شود. 

بر همین اساس، ویرایش کنونی بر شالوده ای فنی، اجرایی، حقوقی و اقتصادی حاصل از همکاری تأثیر گذاران و تأثیرپذیران مبحث نوزدهم مقررات ملّی ساختمان بنا شده است و به دنبال ایجاد تکالیف  قابل سنجش و غیر قابل استنكاف برای تمامی اشخاص حقیقی و حقوقی مسئول در طراحی، ساخت و بهره برداری ساختمان است. 

سهم قابل توجه ساختمان ها از مصرف انرژی کشور، تکالیف قانونی دارای فوریت برای کاهش مصرف انرژی ساختمان ها در محدوده مجاز با هدف کمک به کاهش ناترازی انرژی و همچنین ضرورت حمایت از حقوق مصرف کنندگان گران قیمت ترین کالای طول عمر شهروند ایرانی، منجر به شکل گیری رویکردهای متفاوت در ویرایش جدید مبحث نوزدهم شد. بهره مندی از ایمنی و کیفیت ساخت و تأمین شرایط آسایش در تمام ساعات سال، حق مسلم بهره برداران و ساکنان ساختمان ها است. تأمین شرایط آسایش در ساختمان ها باید به گونه ای باشد که میزان مصرف انرژی در محدوده مجاز تعیین شده در الگو حفظ شده و هزینه های غیرمتعارف مصرف خارج از الگوی ناشی از اشتباه و یا سهل انگاری در مراحل طراحی و ساخت به مالکان و بهره برداران تحمیل نشود. 

ویرایش پنجم با عنوان "مدیریت انرژی در ساختمان"، مصرف و تولید انرژی در تمامی مراحل چرخه عمر ساختمان را مورد توجه قرار داده است. 

یکی از اصلی ترین تغییرات در ویرایش جدید توجه ویژه به فرایند بازرسی های دوره ای مراحل طراحی، ساخت و بهره برداری ساختمان است تا بتوان میزان رعایت الزامات مبحث را مورد سنجش و ارزیابی مبتنی بر عملکرد ^(۲) قرار داد. افزایش توجه به تأسیسات مکانیکی و الکتریکی با رویکردی کارآمد و قابل اندازه گیری در کنار تصریح و تشریح الزام به طراحی، نصب و بهره برداری از سامانه های پایش مصرف انرژی و مدیریت یکپارچه ساختمان یکی دیگر از رویکردهای جدید ویرایش کنونی است. 

تغییر عنوان مبحث از "صرفه جویی در مصرف انرژی" به "مدیریت انرژی در ساختمان" و توسعه دامنه شمول از مصرف انرژی مرحله بهره برداری به تمامی تأثیرات محیطی مراحل مختلف چرخه عمر ساختمان از جمله انرژی نهفته ساختمان در مرحله تولید انتشار کربن در مرحله تولید و بهره برداری و همچنین الزام به تولید انرژی از منابع تجدیدپذیر از دیگر رویکردهای جدید ویرایش پنجم است.

علاوه بر ماده ۳۳ قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان که حاکمیت مقررات ملّی ساختمان را بر تمامی مراحل طراحی، محاسبه، اجرا، بهره بردای و نگهداری ساختمان ها تصریح کرده است، قوانین و مصوبات موخر بر آن نیز تاکید ویژه ای بر اجرای کامل و دقیق مبحث نوزدهم دارند، تا جایی که قانون مانع زدایی از توسعه صنعت برق، مصوب ۱۴۰۱ مجلس شورای اسلامی، معیار و ملاک میزان مجاز و همچنین مدیریت مصرف انرژی و اصلاح ساختمان های در حال بهره برداری غیر خصوصی را رعایت الزامات مندرج در مبحث نوزدهم بیان کرده است ^(۳) ، دامنه شمول ویرایش پنجم از ساختمانهای جديد الاحداث غیر دولتی به کلیه ساختمانهای موجود و در حال بهره برداری توسعه یافته و به همین  دلیل فصل هشتم ویرایش جدید، به بهینه سازی مصرف انرژی در ساختمانهای در حال بهره برداری اختصاص داده شده است. 

به منظور رفع ابهامات موجود در انطباق رده بندی چهارگانه EC++ ،EC+ ،EC و ECnZ ویرایش چهارم با استانداردهای ملّی ایران ۱۴۲۵۳ و ۱۴۲۵۴ مربوط به صدور برچسب انرژی ساختمانها، رده بندی انرژی در ویرایش جدید باز تعریف و بازدهی انرژی D به جای رده EC، بازدهی انرژی C به جای رده +EC، بازدهی انرژی B به جای رده ++EC و بازدهی انرژی A به جای رده ECnZ جایگزین شده است. 

معیار ویرایش کنونی، دستیابی ساختمانها به حداقل رده بازدهی انرژی D تعیین شده و بر اساس برنامه ای میان مدت و به مرور زمان الزام ارتقاء ساختمانها برای دریافت رده های انرژی B, C و A مدنظر قرار گرفته است. معیارهای ارائه شده در متن، متمرکز بر دستیابی به رده بازدهی انرژی D است. 

روش های طراحی در ویرایش پنجم شامل دو روش تجویزی ^(۴) و شبیه سازی بازدهی انرژی ^(۵) است. در روش تجویزی احکام مشخصی برای ساختمانهای مسکونی و غیر مسکونی در اقلیم های مختلف کشور تدوین شده و این احکام، تمامی اجزاء مربوط به بخش های فعال و غیر فعال ساختمان را شامل شده و روش ارزیابی و صحت سنجی اجرای آنها طی بازرسی های دوره ای در نظر گرفته شده است. 

در روش شبیه سازی بازدهی انرژی، اعداد صحت سنجی شده و مورد تأیید اشخاص دارای صلاحیت شبیه سازی، معیار تعیین رده بازدهی انرژی خواهد بود. در فصل ششم، شبیه سازی انرژی ساختمان، نرم افزار و اطلاعات اقلیمی مورد تأیید معرفی شده و الزامات شبیه سازی و تهیه گزارشات بیان شده  است. فرایند آموزش، سنجش و احراز صلاحیت شبیه سازی و بازرسی برای اشخاص حقیقی و حقوقی طبق دستورالعمل های نهاد قانونی مسئول ابلاغ خواهد شد. 

در روش تجویزی نیز چک لیست ها بر اساس شبیه سازی نمونه های موردی متعدد، با کاربری های مسکونی و غیر مسکونی در تمام دسته بندی های اقلیمی بر اساس شبیه سازی و صحت سنجی آنها با نمونه های استاندارد ASHRAE ^{( ۶)} تدوین و با استفاده از الگوریتم های ژنتیک و بهینه سازی چندمولفه ای ^{( ۷ )} ، بهینه یابی و وزن­دهی شده است. خروجی چک لیست ها به منظور سنجش بازدهی انرژی ساختمان در مرحله بهره برداری بر مبنای دریافت اطلاعات مراحل طراحی و ساخت به روز رسانی می شوند. تحلیل نتایج چک لیست های تأیید شده توسط اشخاص دارای صلاحیت بازرسی انرژی در مراحل طراحی، ساخت و بهره برداری، ملاک تعیین رده بازدهی انرژی پایان کار خواهد بود. 

در ویرایش پنجم، بخش های مربوط به تأسیسات مکانیکی و الکتریکی به شکل قابل توجهی تغییر یافته اند، به طوری که سنجش و کنترل عملکرد و بازدهی تأسیسات و یکپارچگی آنها با پوسته ساختمان و آسایش کاربران در مرکز توجه قرار گرفته است، لیکن ورود به مباحث محاسباتی و تخصصی تأسیسات الکتریکی و مکانیکی مورد نظر نبوده و این موضوعات جهت شرح و تفصیل بیشتر به ترتیب به مباحث سیزدهم و چهاردهم مقررات ملّی ساختمان محول شده اند. 

الزامات تأسیسات مکانیکی و الکتریکی این ویرایش براساس شرایط ضروری دستیابی ساختمان به رده بازدهی انرژی D محاسبه و تعیین شده است. با این وجود دستیابی به میزان مصرف انرژی مورد نظر مبحث، مستلزم به کارگیری صحیح و بهینه ی سامانه پایش مصرف انرژی و سامانه مدیریت یکپارچه تأسیسات الکتریکی و مکانیکی ساختمان و اتصال آنها به درگاه سامانه واپایش انرژی ساختمانها است.

از آنجا که ساختمان جدیدالاحداث پس از دریافت گواهی پایان کار و پروانه بهره برداری به ساختمان در حال بهره برداری تبدیل می شود و رعایت الزامات طراحی و ساخت مطرح شده در مبحث نوزدهم نیازمند پایش نتیجه محور و مداوم در تمام طول مرحله بهره برداری ساختمان است و رعایت الزامات مبحث، برای اطمینان از عملکرد صحیح ساختمان در مرحله بهره برداری کافی نیست، نظامات اداری و چرخه فرایندهای بازرسی در متن مبحث شرح داده شده است و به منظور ایجاد ارتباط و اتصال یکپارچه  مبحث نوزدهم با مبحث بیست و دوم مقررات ملّی ساختمان (مراقبت و نگهداری ساختمانها) و همچنین، پایش عملکرد مرحله بهره برداری، ایجاد دوقلوی دیجیتال ^{( ۸ )} به عنوان فصل مشترک انتقال از مرحله ساخت به بهره برداری در این ویرایش، الزام شده است. 

در ویرایش پنجم، برای نخستین بار به موضوع ارزیابی چرخه عمر ساختمان در این ویرایش مبحث نوزدهم پرداخته شده و معیارهای ارزیابی و رتبه بندی ساختمان سبز وفق تکلیف قانونی ماده ۱۸ قانون اصلاح الگوی مصرف و آیین نامه اجرایی آن، تدوین و در پیوست «۴»، به تفصیل بیان شده است. 

در گردآوری مطالب، ارزیابی صحت سنجی، نقد و بررسی پیش نویس ها و آماده سازی نسخه نهایی این مبحث، علاوه بر بهره گیری از نظرات صاحب نظران، اساتید، صنعت گران، تشکل ها و مهندسان از سراسر کشور در طول دوره یازده ماهه نظر سنجی، از روز آمدترین فناوری های هوش مصنوعی متنی، تحلیلی، انتقادی و غیره به طور متنوع و گسترده استفاده شد که گامی دیگر در جهت ایجاد تحول و بستر سازی برای نسل جدید مقررات ملّی ساختمان همگام با تغییرات و پیشرفت فناوری های روز دنیا است. 

در پایان لازم به ذکر است که تحقق اهداف مورد نظر ویرایش پنجم مبحث نوزدهم مقررات ملّی ساختمان علیرغم در نظر گرفتن الزامات و ضمانت های فنی، اجرایی، حقوقی و اقتصادی، تنها در صورت مشارکت و همراهی مؤثر و متعهدانه تمامی بخشهای صنعت ساختمان امکان پذیر خواهد بود. لذا امید است تا با همراهی و هم افزایی جامعه مهندسی و صنعت گران عرصه ساختمان، گامی مؤثر در جهت حل بحران انرژی کشور و اعتلای ایران عزیز برداشته شود. 

حامد مانی فر
 مدیر کل دفتر مقررات ملّی و کنترل ساختمان