فصل کلیات در مبحث انطباق شهری ساختمان شامل: اهداف، ساختار فصول، دامنه شمول و کاربرد مبحث در قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان، چگونگی و اولویت به کارگیری آن را معرفی نموده و در اختیار بهره برداران خود قرار می دهد. 

اطمینان از رعایت اصول و قواعد شهرسازی در فرآیند طراحی، اجرا، نظارت، بهره برداری، نگهداری، تعمیر و تخریب ساختمان ها برای تضمین یکپارچگی، پیوستگی، هماهنگی، هم افزایی و کنترل تناسب فضایی آنها و ساختار سکونتگاه ها در طول زمان. 

این مبحث مشتمل بر پنج فصل است که هر یک از فصول دارای اجزایی به شرح زیر هستند:

عنوان : عنوان هر فصل نشان دهنده جهت گیری محتوایی آن است. 

مقدمه : به چکیده، چیستی و چرایی فصل پرداخته است. 

تعاریف : مهمترین کلیدواژه های استفاده شده در متن هر فصل است. 

الزامات : مجموعه ای از احکام سلبی یا ایجابی ارائه شده که رعایت آنها در همه مکان ها در فرآیند طراحی، اجرا و نظارت بر احداث، تعمیر و بازسازی ساختمانها الزامی است. 

توصیه ها: مجموعه ای از ارزش های مکمل الزامات که به دلیل اهمیت و نقشی که در ارتقای کیفیت های محیطی دارند، اجرا یا عدم اجرای آنها، توصیه شده است. 

منطق به کارگیری این مبحث در مقررات ملی ساختمان ، قواعد حاکم بر انسجام و یکپارچگی ساختار سکونتگاهی است، بنابراین در صورت بندی دامنه شمول و مقیاس مبحث با سایر مباحث مقررات ملی تفاوت ها و پیچیدگی هایی دارد که عبارتند از: 

بر اساس ساختار متنوع جغرافیای ایران، الگوریتم انطباق شهری در فرآیندی دو مرحله ای شامل؛ نخست چارچوب انطباق شهری ساختمان (جدول ۲۴-۱-۱) و دوم تنظیم قواعد متناسب با تفاوت های جغرافیایی کشور طراحی گردید. بر پایه این منطق، در گام نخست طراحی و تنظیم قواعد و الزامات پایه در سطح کلی که توانایی تعمیم به جغرافیای کشور را داشته باشد، تنظیم گردیده است. در گام دوم تنظیم چارچوب انطباق در سطح تفصیلی با تدبیر الزامات و قواعد کمی بر پایه منطقه بندی های آمایش سرزمین، برنامه ریزی و پیش بینی شده است. گام دوم با توجه به گستردگی و تنوع بحث در ویرایش های بعدی تدقیق و توسعه خواهد یافت. این چارچوب عمومی بر پایه منطقه بندی کلان کاربری اراضی و مقیاس مجاز استقرار کاربری های زمین و ساختمان منطبق بر رفتار کلی بناها بر سکونتگاه، وابسته به مقیاس کاربری و توده ساختمانی در لایه های انطباق شهری ساختمان، ساختار بندی شده است (جدول ۲۴-۱-۲).

الزامات این مبحث برای کلیه ساختمان ها و سازه های مشمول قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان در سطح کشور و در کلیه مراحل مربوط از قبیل جانمایی، طراحی، نظارت، اجرا، بهره برداری، نگهداری، تعمیر و تخریب ساختمانها، برای تمام اشخاص حقیقی (مالکان، کارفرمایان، سازندگان و مهندسان) و حقوقی و مراجع ذکر شده در ماده ۳۴ قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان در سراسر کشور لازم الاجر است. توصیه های مبحث نیز، حاکم بر کلیه ساختمان های عمومی و خصوصی است. 

رعایت مقررات این مبحث در ساختمانهای موجود، در موارد زیر الزامی است:

 الزامات این مبحث شامل تمام ساختمانها و سازه های موقت (غیر از اسکان موقت بازماندگان حوادث غیر مترقبه) نیز می شود.

ساختمان های دارای ثبت جهانی یا ثبت ملی و ساختمانهای دیگری که واجد ارزش های تاریخی، فرهنگی و معماری خاص هستند از شمول مقررات این مبحث خارج بوده و تابع ضوابط وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری هستند. 

در محدوده بافت های تاریخی مصوب با هدف حفظ هویت های سرزمینی، در صورت تداخل، اولویت با ضوابط و قواعد مرجع قانونی بافت های تاریخی است. 

رعایت حرایم قانونی راه ها و راه آهن، معادن، دریا، رودخانه ها، جنگل ها، دریاچه ها، تالابها، نهرهای عمومی، قنوات و چاه ها، مسیل ها، خطوط و پایه های انتقال نیروی برق، خطوط ارتباطی و فیبر نوری و پایه های تأسیسات مخابراتی، پل ها و تونل های واقع در مسیر راه ها یا تأسیسات عمومی و عمرانی، لوله های انتقال نفت و گاز، سدها، کانال ها و شبکه های آبیاری، خطوط و لوله های آبرسانی، تأسیسات نظامی، انتظامی امنیتی و مرزی، تصفیه خانه های آب و فاضلاب، سیل بندها، سیل گیرها، ابنیه، آثار تاریخی و طبیعی و تأسیسات هسته ای در هر گونه استقرار بنا در داخل و خارج حریم شهرها و روستاها، بر پایه ضوابط و قواعد آخرین طرح توسعه و عمران مصوب الزامی است.

شهرداری ها و سایر مراجع صدور پروانه ساختمانی موظفند به هنگام صدور دستور تهیه نقشه، صدور پروانه ساختمانی و صدور پایان کار مفاد این مبحث را رعایت نموده و همچنین ضرورت اعمال الزامات و توجه به توصیه های این مبحث را به مالکان، سازندگان و مهندسان اعلام نمایند. 

مسئولیت نظارت بر حسن اجرای الزامات و توصیه های این مبحث وفق نظامات اداری ابلاغی از سوی وزارت راه و شهرسازی بر عهده اشخاص حقیقی یا حقوقی دارای صلاحیت از وزارتخانه مذکور است. 

مرجع شهرسازی به مجموعه قوانین، ضوابط و مقررات مصوب در شورای عالی شهرسازی و معماری ایران آخرین طرح توسعه و عمران مصوب مباحث مقررات ملی ساختمان و سایر طرح های قانونی ملاک عمل، اطلاق می گردد. 

الزامات و توصیه های مندرج در این مبحث به پشتوانه اهداف اصلی و جانبی مبحث تدوین گردیده و فاقد جزئیات فنی و یا استانداردهای کمّی است. در مواردی که دستیابی به الزامات مورد نظر مستلزم رعایت جزئیات فنی و کمّی باشد، سایر قوانین و ضوابط مرتبط و در غیر این صورت معیارها و استانداردهای عرف شهرسازی، ملاک عمل خواهد بود. 

چنانچه در ضوابط و مقررات آخرین طرح توسعه و عمران مصوب و سایر طرح های توسعه کالبدی معتبر، الزامات این مبحث با جزئیات بیشتری تعیین و اعلام شده باشد. آن مقادیر ملاک عمل قرار خواهد گرفت. 

رعایت مفاد این مبحث از مقررات ملی ساختمان در آخرین طرح توسعه و عمران مصوب الزامی است. در صورت تداخل اولویت با مفاد آخرین طرح توسعه و عمران مصوب است.

فرآیند بررسی انطباق با زمین، نخستین گام سازماندهی فضایی یک سکونتگاه است که واحدهای اراضی را برای پاسخ کارآمد به قواعد هر کاربری، بر اساس نیازهای شهروندی و مناسبت مکانی، تنظیم می نماید. این فرآیند در سه بعد:

پس از تدوین بخش تعاریف، قواعد سازماندهی انطباق به تفکیک دو بخش الزامات و توصیه ها، تدبیر و معرفی شده اند. 

قطعه زمین: یک واحد زمین با دسترسی مستقل و با قابلیت دریافت سند مالکیت ثبتی بر پایه قواعد قانونی ثبت اراضی و ضوابط آخرین طرح توسعه و عمران مصوب است. هر قطعه زمین با ویژگی هایی مانند اندازه ابعاد، شکل، تناسبات، مالکیت، موقعیت، ترکیب و جهت گیری تبیین می شود. 

بلوک شهری: یک واحد کالبدی یکپارچه متشکل از یک یا چند قطعه زمین است که به وسیله شبکه دسترسی محاط شده است. 

تفکیک اراضی: فرآیند قطعه بندی (تبدیل) یک قطعه زمین به دو یا چند قطعه زمین کوچک تر است. این فرآیند بنا به درخواست مالک یا مالکین شش دانگ زمین، صورت می گیرد. 

تنظیم مجدد اراضی: فرآیند سازماندهی مجدد اراضی تفکیکی موجود با هدف افزایش کارایی و کیفیت محیط زندگی بر پایه قواعد قانونی ثبت اراضی و ضوابط آخرین طرح توسعه و عمران مصوب است.

تجمیع اراضی: نوعی از تنظیم مجدد اراضی است که در آن قطعات کوچک تر ثبتی همجوار به قطعه ای بزرگ ثبتی با هدف افزایش کارایی و کیفیت محیط زندگی بر پایه قواعد قانونی ثبت اراضی و ضوابط آخرین طرح توسعه و عمران مصوب تجمیع یا یکپارچه می شوند. این فرآیند بنا به درخواست مالک یا مالکین شش دانگ زمین ها، صورت می گیرد. 

افراز اراضی: جدا کردن سهم مشاع هر شریک در یک قطعه زمین است. 

خیابان شهری: دسته ای از معابر شهری که نقش اجتماعی در طراحی آنها در نظر گرفته شده و عابران پیاده و دوچرخه سواران در کنار وسایل نقلیه موتوری امکان استفاده از آن را دارند. 

خیابان شریانی: دسته ای از خیابان های شهری که به علت ظرفیت جابه جایی زیاد، دسترسی تمامی کاربران را به همه انواع کاربری ها حتی در مقیاس منطقه و شهر، فراهم می کنند. حداقل عرض پوسته برای خیابانهای شریانی برابر با ۲۵ متر (برای شریانی درجه دو ۲۵ متر و برای شریانی درجه یک مانند بزرگراه ها ۴۵ متر) در نظر گرفته می شود. 

خیابان جمع و پخش کننده: دسته ای از خیابانهای شهری که با ظرفیت جابه جایی متوسط، دسترسی تمامی کاربران را به کاربری های حداکثر در مقیاس ناحیه، فراهم می کنند حداقل عرض پوسته برای خیابانهای جمع و پخش کننده برابر با ۱۵ متر در نظر گرفته می شود. 

خیابان محلی: دسته ای از خیابان های شهری که به علت ظرفیت جابه جایی کم، دسترسی تمامی کاربران را به کاربری های حداکثر در مقیاس محله، فراهم می کنند. حداقل عرض پوسته برای خیابانهای محلی برابر با ۶ متر در نظر گرفته می شود. 

پخی : میزان بریدگی گوشه های تقاطع های هم سطح است.

  در صدور پروانه ساختمانی برای تفکیک، تنظیم مجدد، تجمیع و افراز، کنترل و تایید مدارک فنی و مجوزهای قانونی و سند مالکیت قطعه زمین الزامی است. 

در افراز زمین، کنترل رعایت قواعد و الزامات تفکیک در چارچوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب، الزامی است. 

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع اراضی، انطباق ویژگی های متضمن کارایی قطعه زمین شامل: حداقل اندازه قطعه زمین، حداقل برِ زمین، ابعاد، تناسب ابعاد و شکل با نوع و مقیاس کاربری، وفق قواعد آخرین طرح توسعه و عمران مصوب و نهادهای قانونی مسئول ارائه خدمات عمومی و زیربنایی، الزامی است. 

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، توجه به قیود طبیعی اجتماعی، فرهنگی و حقوقی در چارچوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب، الزامی است. 

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، تطابق اندازه قطعات جدید با ضوابط و مقررات آخرین طرح توسعه و عمران مصوب و متوسط اندازه قطعات مجاور الزامی است. 

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، می بایست از هندسه و اشکال متعارف و سازگار با نوع، هندسه و کاربری قطعه زمین استفاده شود. 

در تفکیک تنظیم مجدد و تجمیع زمین، در پهنه های مجاز بلند مرتبه سازی، رعایت حداقل اندازه و ابعاد زمین، تابع ضوابط مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران است.

تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، می بایست در جهت تحقق کاربری آخرین طرح توسعه و عمران مصوب باشد. 

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، رعایت حرائم طبیعی و مصنوع قانونی الزامی است.

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، می بایست بر اساس استعلام از دستگاه های مسئول، نهرهای طبیعی، مسیرهای زهکشی و عوارض طبیعی و مصنوع به نحو مناسب حفظ شود. 

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، جهت قطعه می بایست بر پایه عوامل اقلیمی هر منطقه از کشور، بهره مندی حداکثری از عناصر و چشم اندازهای طبیعی و فضاهای شهری ارزشمند و در تطابق با شبکه دسترسی تنظیم شود. 

در تفکیک، زمین برای توسعه های جدید، قطعات نبش بلوک شهری و کوچه ها می بایست اندازه بزرگتری نسبت به دیگر قطعات زمین داشته باشند. 

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، در صورت وجود ناسازگاری در قطعات مجاور، اتخاذ تدابیر فنی برای کنترل ناسازگاری الزامی است. 

 احداث ساختمان در زمین هایی مجاز است که از شبکه رفت و آمد عمومی قابل دسترس و با آخرین طرح توسعه و عمران مصوب و مقررات ملی ساختمان برای محل ساخت بنا منطبق باشند. 

 در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، تأمین دسترسی ایمن و استاندارد به هر قطعه زمین، برای همه استفاده کنندگان به ویژه سالمندان، کودکان و کم توانان جسمی- حرکتی الزامی است.

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، از دسترسی مستقیم قطعه زمین با هر نوع و مقیاس کاربری زمین به خیابانهای شریانی درجه یک و بالاتر پرهیز گردد. 

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، رعایت تناسب قواعد تفکیک زمین، مقیاس کاربری و مقیاس خیابان مجاور در چارچوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب الزامی است.

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، قواعد پخی قطعات واقع در نبش بلوک های شهری، قواعد دسترسی کوچه های بن بست، قواعد فاصله تقاطع های فرعی پهنه های مسکونی و غیر مسکونی، رعایت ضوابط و قواعد آخرین طرح توسعه و عمران مصوب، مبحث ۲۳ مقررات ملی ساختمان و آیین نامه طراحی راه های شهری، الزامی است. 

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، در پهنه های مجاز بلند مرتبه سازی، ضوابط دسترسی، تابع ضوابط مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران است. 

طرح تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین باید توسط اشخاص حقیقی یا حقوقی دارای صلاحیت از وزارت راه و شهرسازی و ماده ۱۸ مبحث دو مقررات ملی ساختمان تهیه و مراحل قانونی را طی نماید. 

تنظیم مجدد و تجمیع زمین، برای بافت های ناکارآمد با هدف ارتقاء کارایی اقتصادی و کیفیت محیط زندگی توصیه می گردد. 

در تنظیم مجدد و تجمیع زمین، تنظیم قطعه های بزرگتر در نبش بلوک های شهری با رعایت ظرفیت زیر ساخت های شهری توصیه می گردد. 

در تنظیم مجدد و تجمیع زمین، برای تنظیم ابعاد قطعات زمین به ویژه با کاربری مسکونی، تناسب منطقی ابعاد به شرط تضمین حداقل عرض قطعه در چارچوب ضوابط آخرین طرح توسعه و عمران مصوب توصیه می گردد.

در تفکیک تنظیم مجدد و تجمیع زمین، برای قطعات زمین نبش بلوک های شهری، تخصیص کاربری های غیر مسکونی متناسب با مقیاس، با رعایت ظرفیت زیرساخت های شهری توصیه می گردد. 

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، تنظیم شکل های مربع و مستطیل در هماهنگی با الگوی استقرار شبکه دسترسی و هندسه و ابعاد بلوک شهری، توصیه می گردد. 

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، توجه به مقیاس انسانی و پیاده مداری توصیه  می گردد. 

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، توجه به شرایط و قواعد اقتصاد شهری و  ساختمان توصیه می گردد. 

در تفکیک، تنظیم مجدد و تجمیع زمین، توصیه می شود در شرایطی که خیابان ها مورب هستند برای استفاده بهینه از قطعه، خط زمین عمود بر خیابان تنظیم شود.

انطباق کاربری زمین و ساختمان با محیط طبیعی و انسان ساخت در فرآیند تحول کالبدی سکونتگاه، سازوکاری است که می کوشد؛ رعایت کفایت، شمول، کارایی و تناسب را پیوسته تضمین نماید. این انطباق بر پایه سازماندهی:

پس از تدوین بخش تعاریف، قواعد سازماندهی انطباق در دو بخش الزامات و توصیه ها، تدبیر و معرفی شده اند. 

تقسیمات کالبدی: نظام تقسیم بندی کالبدی بر اساس الگوی توزیع سلسله مراتبی خدمات عمومی و مدیریت که در سکونتگاه های کشور تا چهار رده شامل شهر و فراشهر، منطقه، ناحیه و محله تعیین شده است. 

کاربری زمین: نحوه استفاده از زمین برای هر نوع فعالیت انسانی بر اساس آخرین طرح توسعه و عمران مصوب. 

سرانه کاربری زمین: متوسط مساحت زمین هر نفر از کاربری زمین بر اساس آخرین طرح توسعه و عمران مصوب. 

مقیاس کاربری: سطح ارائه خدمات هر کاربری، متناسب با رده تقسیمات کالبدی بر اساس آخرین طرح توسعه و عمران مصوب. 

تعیین کاربری: تخصیص کاربری برای هر قطعه زمین در چارچوب آخرین طرح توسعه عمران مصوب و بر اساس استانداردهای معتبر .

تدقیق کاربری: تعیین دقیق محدوده هر کاربری متناسب با مقیاس طرح در چارچوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب.

تغییر کاربری: تغییر در نحوه استفاده از زمین بر اساس آخرین طرح توسعه عمران مصوب و فرآیندهای قانونی اجرا و نظارت بر اجرای آنان. 

سازگاری کاربری: سطحی از هماهنگی کارکردی فعالیت یک کاربری با فعالیت کاربری های همسایه است.

وابستگی کاربری: سطحی از وابستگی کارکردی فعالیت یک کاربری، با فعالیت کاربری های همسایه است.

ظرفیت کاربری: سطحی از تناسب مقیاس فعالیت یک کاربری، با رده تقسیمات کالبدی محل استقرار آن است. 

مطلوبیت کاربری: سطحی از تناسب فعالیت یک کاربری، با ویژگی های محل استقرار کاربری است.

تعیین کاربری اراضی در آخرین طرح توسعه و عمران مصوب می بایست بر پایه قواعد و اصول زیر باشد: 

در تهیه آخرین طرح توسعه و عمران مصوب برای تعیین، تدقیق و تغییر نوع و مقیاس کاربری زمین و ساختمان رعایت قواعد و ضوابط نهادهای فنی مرتبط و مقررات ملی ساختمان جهت تامین استانداردهای معتبر الزامی است.

در تدقیق و تغییر نوع و مقیاس کاربری زمین و ساختمان رعایت قواعد و ضوابط منطقه بندی استقرار کاربری های مصوب آخرین طرح توسعه و عمران و مقررات ملی ساختمان پس از طی مراحل قانونی الزامی است. 

در تدقیق و تغییر کاربری زمین و ساختمان، امکان دسترسی به خدمات مکمل و مورد نیاز آن کاربری در چارچوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب الزامی است. 

در تدقیق و تغییر کاربری زمین و ساختمان رعایت استانداردهای فنی شبکه دسترسی همجوار در آیین نامه مصوب طراحی راه های شهری برای تحمل و هدایت ترددهای مربوط به آن کاربری، الزامی است. 

در تدقیق و تغییر کاربری زمین و ساختمان به فعالیتی پر مراجعه، پیش بینی محل توقف وسایل نقلیه مالکان و مراجعان، الزامی است. 

در تغییر کاربری زمین و ساختمان، رعایت قواعد و ضوابط فنی برای حصول اطمینان از وجود و کفایت زیرساخت های شهری و خدمات عمومی مورد نیاز، الزامی است. 

در تغییر کاربری زمین و ساختمان، برای پرهیز از کاهش سطح سرویس شبکه گذرهای بلا فصل، تناسب با ظرفیت ترافیکی و مقیاس شبکه دسترسی مجاور زمین و ساختمان الزامی است. 

برای هر نوع تغییر نوع و مقیاس کاربری ساختمان که نیاز به اخذ مجوز از مراجع ذیصلاح دارد (وفق ماده ۱۸ مبحث دوم مقررات ملی ساختمان )، ارائه گزارش کارشناسی فنی توسط اشخاص حقیقی یا حقوقی دارای صلاحیت از وزارت راه و شهرسازی، درباره پنج موضوع اساسی ذیل برای تضمین رعایت حقوق عمومی، پس از طی مراحل قانونی با رعایت ضوابط و مقررات مرجع شهرسازی الزامی است:

در تعیین و تدقیق مکان کاربری زمین و ساختمان، انطباق مقیاس کاربری با مقیاس تقسیمات فضایی سکونتگاه بر پایه قواعد مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران و آخرین طرح توسعه و عمران مصوب، الزامی است. 

در تعیین و تدقیق مکان کاربری زمین و ساختمان، رعایت ظرفیت تصرف و بارگذاری هر سطح از تقسیمات فضایی، بر پایه قواعد مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران و آخرین طرح توسعه و عمران مصوب، الزامی است. 

در تعیین، تدقیق و تغییر مکان کاربری اراضی، رعایت دو اصل سازگاری و وابستگی در همجواری با کاربری های همسایه بر پایه قواعد مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران و آخرین طرح توسعه و عمران مصوب، الزامی است. 

 در تعیین، تدقیق و تغییر مکان کاربری اراضی، مناسبت خصوصیات و نیازهای هر کاربری با ویژگی های طبیعی محل استقرار آن الزامی است. ویژگی های زمین باید بتواند ضروریات و نیازهای نوع استفاده از آن را پاسخ دهد. مهم ترین ویژگی های زمین عبارتند از جنس خاک، ارتفاع، جهت و میزان شیب، فاصله از دسترسی، فاصله از گسل های فعال، فاصله از رودخانه، انطباق اقلیمی و ظرفیت های دید و منظر آن.

در تعیین، تدقیق و تغییر کاربری زمین و ساختمان، نباید نسبت وابستگی کاربری ها به گونه ای باشد که حوزه عمل آنها با یکدیگر، تداخل و مزاحمت ایجاد نماید. 

در تعیین، تدقیق و تغییر کاربری زمین و ساختمان، تامین و تضمین حفظ منفعت عمومی، حقوق شهروندی، الزامی است. 

در تدقیق و تغییر مکان نوع و مقیاس کاربری زمین و ساختمان، رعایت قواعد و شروط مصوب منطقه بندی استقرار کاربری اراضی در آخرین طرح توسعه و عمران مصوب، الزامی است.

در تدقیق و تغییر مکان کاربری زمین و ساختمان انطباق با ظرفیت و میزان پذیرش مقیاس تقسیمات فضایی، بر پایه قواعد مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران و آخرین طرح توسعه و عمران مصوب، الزامی است. 

 در تدقیق و تغییر کاربری زمین و ساختمانهای عمومی، خدماتی و غیرانتفاعی، تامین و رعایت استانداردهای فضایی در مقیاس ­های مصوب همان کاربر،ی با هدف حفظ سطوح و سرانه های مصوب مورد نیاز، الزامی است. 

 در تدقیق و تغییر نوع و مقیاس کاربری ساختمان رعایت تناسب بین ظرفیت های کالبدی ساختمان با کاربری مورد نظر، الزامی است. 

در تدقیق و تغییر کاربری ها رعایت حداقل فاصله بین ساختمانهای با کاربری های ناسازگار با یکدیگر، وفق قواعد شورای عالی شهرسازی و معماری ایران و مقررات ملی ساختمان الزامی است. 

در تغییر نوع مقیاس و ظرفیت بارگذاری کاربری ساختمان، رعایت سازگاری، هماهنگی و وابستگی با کاربری های همجوار و فضای شهری، الزامی است.

 در تغییر یک کاربری به مجموعه های مختلط چند کارکردی، رعایت وابستگی کاربری ها به یک دیگر، الزامی است. 

در تغییر یک کاربری به مجموعه های مختلط چند کارکردی، سازگاری هر یک از واحدها برای سایر واحدهای آن ساختمان، الزامی است. 

در تغییر یک کاربری به کاربری مختلط چند کار کردی (با سازگاری کمتر با یکدیگر) پیش بینی راه های دسترسی (ورودی- خروجی) مجزا، الزامی است. 

در تدقیق و تغییر کاربری های واقع در محدوده بافت های تاریخی و ارزشمند مصوب، رعایت طرح های قانونی، ضوابط و قواعد مراجع ذیصلاح بافت های تاریخی با هدف حفظ هویت های سرزمینی، الزامی است. 

 توصیه می شود در فرآیند تعیین، تدقیق و تغییر کاربری زمین و ساختمان رای و نظر ساکنین منطقه استقرار کاربری مورد پرسش قرار گیرد. 

 توصیه می شود همجواری و نحوه استقرار کاربری ها، موجب ارتقاء عملکرد مورد انتظار  از ساختمان، گردد. 

توصیه می شود تغییر کاربری ساختمان حتى الامكان منجر به استهلاک و کاهش عمر مفید آن نگردد.

انطباق کالبدی ساختمان در فرآیند تحول کالبدی سکونتگاه، ساز و کاری است که می کوشد؛ کارایی، هماهنگی، یکپارچگی، هم افزایی و مناسبت با محیط طبیعی بین ساختمان و سکونتگاه را پیوسته کنترل و تنظیم کند. این ساز و کار بر پایه سازماندهی سه مولفه تشکیل دهنده فرم کالبدی: 

تراکم: به معنی شدت استفاده از زمین در واحد سطح است. این مفهوم ابزاری برای کنترل و تنظیم تحولات کالبدی، از طریق تعیین، تدقیق و تغییر آن برای تحقق و تضمین کیفیت محیط زندگی برای همه است. 

تراکم جمعیتی: نسبت جمعیت به واحد سطح زمین است. 

تراکم ساختمانی: نسبت سطح زیربنای مفید ساختمانی به مساحت زمین آن ساختمان است. 

ارتفاع ساختمان: فاصله عمودی تر از متوسط کف معبر مجاور، تا متوسط ارتفاع بام شیب دار یا بالاترین نقطه جان پناه در بام های مسطح است. 

سطح اشغال: نسبت سطح ساخت و ساز در همکف به مساحت کل زمین است.

سطح آزاد قطعه زمین (فضای باز): قسمتی از قطعه زمین هر کاربری که بعد از کسر سطح اشغال، باقی می ماند و طبق ضوابط و مقررات طرح، احداث بنا در آن ممنوع است. 

ساختمان بلند: ساختمانهایی با ارتفاع ۲۷ متر و بیشتر یا ساختمانی که تعداد طبقات آن با احتساب همکف، ۸ طبقه و بیشتر باشد یا ارتفاع بالاترین کف طبقه قابل بهره برداری آن بیش از ۲۳ متر از تراز متوسط زمین باشد. 

پهنه بلند مرتبه: سطوحی با قابلیت احداث ساختمان با ارتفاع بلند است که حداقل سطح تخصیص یافته آن برابر با یک بلوک شهری است. 

حریم: محدوده هایی که به مناسبت های محیط زیستی، ایمنی، امنیتی و ... در اطراف برخی از کاربری ها (مانند فرودگاه، مسیل، شبکه برق فشار قوی، راه، راه آهن، رودخانه، آثار تاریخی و ...) تحت حفاظت قرار گرفته و هر گونه ساخت و ساز و استفاده از زمین آن منوط به رعایت ضوابط و مقررات ذیربط است. 

اشراف: هرگونه امکان بصری بر جریان زندگی خصوصی از طریق مشاهده دیداری حریم کالبدی بنای مجاور و روبه رو است. 

حریم اشراف: محدوده کنترل دید مشرف به ساختمان برای رعایت شئون اخلاقی، امنیت، آرامش روانی و حریم خصوصی است. 

محرمیت: کیفیتی است که موجب آرامش، امنیت روانی و حفظ حریم شخصی افراد می شود. این کیفیت از طریق قلمرو خصوصی تأمین می شود. 

محدوده های میان افزا: قطعات و اراضی رها شده و نیازمند بازسازی وفق آخرین طرح توسعه و عمران مصوب در درون بافت های ساخته شده سکونتگاه تعریف می گردند. 

بناهای شاخص: بناهایی که به جهت فرم، عملکرد، نوع مخاطب، مکان قرارگیری، موقعیت اجتماعی، فرهنگی و ویژگی های کیفی بر سیما و منظر پیرامون خود موثر هستند. 

 در تعیین میزان تراکم ساختمانی، انطباق و تناسب با تراکم جمعیتی مصوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب آن محدوده سکونتگاهی برای تامین سرانه استاندارد ملی الزامی است. 

در تعیین، تدقیق و امکان تغییر تراکم ساختمانی برای هر منطقه در چارچوب تهیه و اجرای آخرین طرح توسعه و عمران مصوب، رعایت قواعد زیر الزامی است:

افزایش تراکم برای احداث ساختمان ۸ طبقه و بیشتر، حداقل در مقیاس بلوک شهری "پهنه بلند مرتبه" یا یک خیابان پیوسته "محور بلند مرتبه" در چارچوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب مجاز بوده و هر گونه افزایش تراکم به صورت "تک بنای منفرد" مطلقاً ممنوع است. 

تغییر در تراکم ساختمانی منطقه باید با تامین سرانه و دسترسی به خدمات عمومی، زیر ساختی و فضای باز در همان منطقه همراه گردد. 

 تغییر در تراکم ساختمانی نباید منجر به افزایش جمعیت پذیری بیش از تراکم جمعیتی منطقه مصوب در آخرین طرح توسعه و عمران مصوب محدوده گردد. 

هرگونه تغییر در تراکم ساختمانی که سبب "تخریب زودهنگام" ساختمان ها و نابودی سرمایه ملی شود، ممنوع است. 

برای تأمین دلیل هر نوع تغییر تراکم ساختمانی به ویژه احداث ساختمانهای بلند که نیاز به اخذ مجوز از مراجع ذیصلاح دارد (وفق ماده ۱۸ مبحث دوم مقررات ملی ساختمان )، ارائه گزارش کارشناسی فنی توسط اشخاص حقیقی یا حقوقی دارای صلاحیت از وزارت راه و شهرسازی، درباره پنج موضوع اساسی زیر برای تضمین رعایت حقوق عمومی، پس از طی مراحل قانونی با رعایت ضوابط و مقررات مرجع شهرسازی، الزامی است: 

 در تعیین، تغییر و هرگونه افزایش تراکم ساختمانی، تامین سطح حداقل فضای باز مورد نیاز بر پایه ضوابط آخرین طرح توسعه و عمران مصوب و مرجع قانونی ذی ربط، الزامی است. 

 تامین حداقل زیربنای مجاز متناسب با هر کاربری در مقیاس تقسیمات فضایی بر پایه ضوابط آخرین طرح توسعه و عمران مصوب و مرجع قانونی ذی ربط، الزامی است. 

در هر گونه افزایش تراکم ساختمانی، تامین حداقل فضای باز مورد نیاز بر پایه آخرین طرح توسعه و عمران مصوب مربوطه، برای بافت کالبدی همجوار الزامی است. 

در هر گونه افزایش تراکم ساختمانی به ویژه ایجاد ساختمان های بلند، برای تنظیم سطح اشغال، رعایت هماهنگی و سازگاری با دانه بندی بافت پیرامون، الزامی است. 

حداکثر ارتفاع مجاز گروه های ساختمانی بر حسب تعداد طبقات آنها، مقادیر تعیین شده در مبحث چهارم مقررات ملی و ضوابط عام شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در ساختمان های بلند مرتبه است، مگر آن که به دلیل شرایط خاص اقلیمی یا نوع کاربری و ساختار بنا مقادیر دیگری در آخرین طرح توسعه و عمران مصوب یا ضوابط اختصاصی کاربری های مرجع قانونی تعیین شده باشد. 

افزایش تعداد طبقات ساختمان بیش از حداکثر مجاز تعیین شده در بند ۲۴-۴-۳-۳-۱ مجاز نیست. مگر آن که علاوه بر مجوز شهرداری و انطباق با ضوابط آخرین طرح توسعه و عمران مصوب با قواعد سایر مباحث مقررات ملی به ویژه مبحث سوم برای افزایش مجاز آنها در برخی کاربری ها انطباق یابد.

تعیین یا تغییر طبقه و ارتفاع ساختمانها نباید موجب ایجاد اشراف و سلب محرمیت برای ساختمان های مجاور شود.

تعیین یا تغییر طبقه و ارتفاع ساختمان ها نباید موجب سایه اندازی و سلب دریافت نور و هوا برای معبر دسترسی و ساختمان های مجاور شود.

 تعیین یا تغییر طبقه و ارتفاع ساختمان ها نباید موجب انسداد معبر دسترسی در زمان فروریزش گردیده و متاثر از مقیاس عملکردی و عرض گذر دسترسی است. 

در تعیین و تغییر طبقه و ارتفاع مجاز ساختمان ها، توجه به ارتقای کیفیت سیما و منظر شهری و چشم اندازهای طبیعی و انسان ساخت ارزشمند و شاخص، ضروری است. 

تعیین و تغییر طبقه و ارتفاع مجاز برای گروه های ساختمانی بر اساس نوع و عرض شبکه دسترسی بر پایه ضوابط و مقررات مرجع شهرسازی الزامی است. 

در تغییر طبقه و ارتفاع مجاز، تنظیم نسبت توده و حجم می بایست بین ارتفاع ساختمان جدید با ساختمان های معمولی در چارچوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب هماهنگی ایجاد نماید. 

 در طراحی و تنظیم اندازه و ابعاد توده ساختمان برای گروه های ساختمانی، انطباق و مناسبت با موقعیت شهری در چارچوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب مرجع، الزامی است.

رعایت نسبت منطقی حجم به سطح در طراحی حجم توده ساختمان، متناسب با ویژگی های اقلیمی کشور، الزامی است.

در طراحی عمق و پهنای توده ساختمانی می بایست به آسایش محیطی، کاهش مصرف انرژی، دریافت نور طبیعی و خلق منظر شهری منسجم، توجه گردد. 

 در طراحی ساختمان های بلند، عقب نشینی بخش بدنه ساختمان نسبت به بخش پایه حداقل از قسمت بر اصلی مشرف به معبر، الزامی است. 

 شکل ساختمان می بایست به نحوی طراحی و اجرا گردد که در چارچوب ضوابط مصوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب و مقررات ملی ساختمان بر پایه نوع مقیاس کاربری و موقیعت استقرار آن با محیط پیرامون و الزامات سیما و منظر شهری هماهنگ گردد.

شکل ساختمان می بایست به نحوی طراحی و اجرا گردد که در چارچوب ضوابط مصوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب و مقررات ملی ساختمان بر پایه نوع، مقیاس کاربری و موقعیت استقرار آن با محیط پیرامون در تناسب با هویت سرزمینی، ظرفیت ها و فرصت های ارزشمند محیط مصنوع و طبیعی باشد.

شکل ساختمان می بایست بر پایه نوع مقیاس کاربری و موقعیت استقرار آن با محیط پیرامون به نحوی طراحی و اجرا گردد که در چارچوب ضوابط مصوب آخرین طرح توسعه و عمران و مقررات ملی ساختمان موجب تداخل، مزاحمت و تضییع منفعت عمومی به ویژه کاربران محیط همجوار نگردد.

در تنظیم موقعیت توده، رعایت اصل محرمیت، حقوق همسایگی و عدم اشراف در چارچوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب الزامی است. 

 در طراحی، احداث ساختمان و برای تنظیم موقعیت توده، هماهنگی، تناسب و سازگاری با بستر طبیعی زمین الزامی است. 

نحوه استقرار، فرم و ارتفاع توده ساختمانی و نیز نسبت توده و فضای باز در هر قطعه زمین باید تابعی از ضوابط منبعث از آخرین طرح توسعه و عمران مصوب در رابطه با موقعیت و ابعاد آن قطعه زمین در بلوک شهری باشد. 

 در تنظیم موقعیت مکانی توده در زمین به منظور کاهش و پرهیز از سایه اندازی و ایجاد حداقل اشراف ساختمان ها بر یکدیگر رعایت موارد ذیل الزامی است:

 در نحوه استقرار توده در قطعه زمین، توجه به ترکیب مناسب قرارگیری توده های همجوار بر پایه رعایت حقوق همسایگی، محرمیت، حداقل اشراف و سایه اندازی، تامین نور مناسب، تسهیل جریان هوا در چارچوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب الزامی است.

نحوه استقرار توده در زمین های با موقعیت نبش بلوک شهری باید به گونه ای باشد که این موقعیت را تقویت نماید.

توجه به پیوستگی کالبدی و بصری در نحوه استقرار توده در قطعات جدید الزامی است.

در هرگونه جانمایی و استقرار بنا توجه به چشم انداز ارزشمند مصنوع، طبیعی و تاریخی و تامین بیشترین بهره بصری الزامی است. 

 در تنظیم موقعیت استقرار توده بنای میان افزا، رعایت اصل محرمیت، حقوق همسایگی، عدم اشراف حریم بصری محدوده قطعات هم جوار به ویژه ابنیه ارزشمند، الزامی است. 

محل استقرار ساختمان های بلند می بایست بر مبنای ضوابط و مقررات آخرین طرح توسعه و عمران مصوب و الزامات عام ساختمان های بلند مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، تعیین گردد. 

 در تنظیم جهت توده ساختمانی رعایت جهت گیری تعیین شده با توجه به شرایط اقلیمی در انطباق با قواعد مبحث نوزده مقررات ملی ساختمان و آخرین طرح توسعه و عمران مصوب الزامی است. 

 تنظیم جهت استقرار توده ساختمان در قطعه زمین باید به گونه ای باشد که نیاز به  مصرف انرژی در ساختمان را برای تأمین آسایش اقلیمی کاهش دهد. جهت گیری ساختمان ها و بلوک های شهری باید بر مبنای برهم کنش آنها با عناصر اقلیمی و با اولویت نور خورشید باشد. 

در طراحی مجتمع ها و ساختمانهای بلند مرتبه فاصله ساختمان ها از جوانب مختلف زمین، شبکه دسترسی و ساختمانهای مجاور باید به گونه ای تنظیم گردد تا در مواقع بحران (ریزش ناشی از زلزله، آتش سوزی، طوفان و سیل) و تخریب احتمالی، موجب خسارت به ساختمان های مجاور یا مسدود شدن شبکه دسترسی پیرامون، نگردد.

رعایت ضوابط سایه اندازی، برای همه گروه های ساختمانی، در چارچوب ضوابط آخرین طرح توسعه و عمران مصوب الزامی است.

در طراحی و احداث ساختمان در توسعه های جدید، رعایت هماهنگی با گونه بندی، ریخت شناسی و دانه بندی واجد ارزش های سرزمینی و مزیت های سکونتگاه الزامی است. 

رعایت ضوابط مربوط به حریم اشراف بناها و مسائل مشرفیت در مورد کلیه بناهایی که در مجاورت یکدیگر و در یک قطعه مالکیت احداث می شوند، الزامی است. 

در جانمایی توده ساختمانی، داخل یا مجاور حریم آثار تاریخی رعایت ضوابط وزارت میراث فرهنگی و گردشگری الزامی است. 

احداث ساختمان های بلند نقطه ای که نقش نشانه در شهر را دارند تنها به شرط تنظیم سطح اشغال حداکثر ۲۰ درصد زمین و ارتفاع حداقل ۱۲ طبقه در چارچوب ضوابط شورای عالی شهرسازی و معماری ایران برای بناهای شاخص و طی فرایندهای قانونی، بلامانع است (تبصره سه، ماده ۱ مصوبه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران مورخ ۱۳۹۶٫۱۰٫۱۶). 

 در همه گروه ها ایجاد رابطه مناسب با بافت مجاور و ایجاد سیمای محیطی هماهنگ با زمینه پیرامون از نظر ریخت شناسی، دانه بندی بافت، کلیات طراحی نما و ترکیب بندی احجام الزامی است. 

ساختمان های بلند باید حداقل از دو بخش پایه و بدنه (ساقه) تشکیل شوند؛ بخش پایه که در ارتباط با فضای شهری قرار می گیرد باید متناسب با مقیاس انسانی و بناهای همجوار باشد. در این خصوص رعایت موارد زیر الزامی است:

به منظور ایجاد فضای شهری متناسب، ارتفاع ساختمانهای مشرف به گره های شهری نمی تواند از عرض عریض ترین گذر غیر بزرگراهی منتهی به آن بیشتر باشد مگر در چارچوب ضوابط آخرین طرح توسعه و عمران مصوب. 

 اتخاذ تدابیر ویژه متناسب برای احداث ساختمان در اراضی که با مخاطرات و قیود  طبیعی مواجه هستند، الزامی است. 

توده گذاری ساختمان به نحوی باید تنظیم گردد که پیوستگی کالبدی، نظم بصری و تعادل ساختار فرم و پوسته کالبدی خیابان ها، در چارچوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب را تقویت نماید. 

 تنظیم فاصله خط زمین و خط ساختمان بر پایه قواعد آخرین طرح توسعه و عمران  مصوب مرجع توصیه می گردد.

در اقلیم سرد برای کاهش اتلاف حرارت توصیه می شود توده ساختمان فرمی فشرده و نزدیک به مربع داشته باشد. 

در اقلیم معتدل برای بهره مندی هر چه بیشتر از جریان هوا در تعدیل شرایط حرارتی، گسترش پلان توده ساختمانی در جهت شرقی -غربی توصیه می شود. 

 در اقلیم گرم و خشک با توجه به شرایط تابستانی و زمستانی توصیه می شود توده ساختمانی فرمی نزدیک به مکعب داشته باشد. 

در اقلیم گرم و مرطوب به دلیل شدت بسیار زیاد تابش آفتاب در سمت شرق و غرب، داشتن فرمی مکعب مستطیل شکل، در امتداد محور شرقی- غربی توصیه می شود. 

با توجه به عرض جغرافیایی و شرایط اقلیمی کشور کشیدگی شرقی-غربی ساختمان بهتر است عمود بر کشیدگی شمالی- جنوبی زمین باشد تا از این طریق دریافت انرژی طبیعی و آسایش اقلیمی افزایش یابد. 

برای ساختمانهای بلند در مناطق سرد، فرم های بسته و فشرده و ساختمان های مکعبی شکل یا ساختمانهای به هم چسبیده پشت به پشت در جهت محور شمالی جنوبی ارجحیت دارند. 

برای ساختمانهای بلند در مناطق معتدل، آزادی بیشتری در انتخاب فرم وجود دارد ولی در هر صورت، فرم های قرار گرفته در جهت محور شرقی- غربی مناسب ترند. 

کاهش ارتفاع در طبقات و یا تغییر شکل حجمی بنا با عقب نشینی در طبقات برای کاهش اثرات سایه اندازی و قرارگیری در حوزه مجاز، بلامانع است. 

در صورت ایجاد زیر زمین برای تامین پارکینگ و فضاهای خدماتی ساختمان بلند، توصیه می شود حداقل یک چهارم از مساحت قطعه زمین برای تامین فضای سبز و کاشت درخت باقی بماند.

تامین فضای باز در تمامی جهات زمین به گونه ای که در موقع بهره برداری کیفیت فضایی مناسبی را برای استفاده کنندگان ایجاد نموده و در هنگام بحران دسترسی آسان به تمامی جهات را امکان پذیر سازد، توصیه می شود. 

رعایت حقوق همسایگی در دریافت اشعه زمستانی برای قطعات شمالی از نظر جهت گیری و استقرار توده ساختمانی و عقب نشینی محدوده سطح اشغال طبقات قطعات جنوبی با رعایت زاویه مانع نور توصیه می شود. این زاویه بر اساس تفاوت های جغرافیایی کشور از محور خیابان و خط عقب قطعه زمین اندازه گیری می شود. 

برای کاهش تاثیر خنک کنندگی منفی بادهای سرد زمستانی، جهتی لازم است، که در آن جهت زاویه بین بر اصلی ساختمان و امتداد جهت وزش باد، کوچک تر از ۴۵ درجه باشد. برای استفاده مناسب از وزش بادهای مناسب در ایجاد تهویه طبیعی و کوران در فضاهای داخلی، جهتی مناسب است که بین برِ اصلی ساختمان و جهت وزش باد، بیش از ۴۵ درجه باشد.

امروزه اهمیت منظر شهری مطلوب در سلامت روانی جامعه، داشتن احساس خوشایند شهروندان، ارتقای هویت مندی و اقتصاد شهری اثبات شده است. این بخش تلاش دارد تا با تمرکز بر منظر شهری ساختمان، قواعدی برای ارتقای هماهنگی، آراستگی و هویت شهری ارائه نماید. گستردگی، تنوع اقلیمی و فرهنگی کشور که تاثیر ویژه بر ساختار کالبدی بومی هر سکونتگاه گذاشته است، ارائه الزامات در برخی از ابعاد را دشوار یا ناممکن نموده که می بایست در ویرایش های بعدی به این مبحث اضافه گردد. فصل پیش رو شامل تعاريف، الزامات کلی، الزامات در بخش های فوقانی، میانی، پایه و فضای شهری پیش روی ساختمان و توصیه ها است. 

کمیته سیما و منظر شهری: کمیته ای که مرجع بررسی و تصویب طرح نماهای ساختمانی در شهرداری های کل کشور است.(۱) 

نما: در انطباق با تعریف ارائه شده در بند ۱ مصوبه ۱۳۶۹٫۰۸٫۲۸ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران: کلیه سطوح نمایان ساختمانهای واقع در محدوده و حریم شهرها و شهرک ها که از داخل معابر قابل مشاهده است. اعم از نمای اصلی یا نماهای جانبی 

بناهای میان افزا: بناهایی که در قطعات و اراضی رها شده یا نیازمند بازسازی وفق آخرین طرح توسعه و عمران مصوب، در درون بافت های ساخته شده سکونتگاه ساخته می شوند. 

بنای نبش: به بناهایی اطلاق می شود که در محل تقاطع دو فضای شهری قرار گرفته اند. 

موقعیت آکس : موقعیت بناهایی است که در انتهای مسیرهای مستقیم قرار گرفته اند و انسداد بصری ایجاد می کنند. 

تک بنا: بناهایی که به بدنه شهری متصل نیستند و از همه جهات دیده می شوند. 

بازشو: همه سطوح قابل باز شدن در پوسته ساختمان، که برای دسترسی، تأمین روشنایی، دید به خارج، خروج گاز حاصل از سوخت، تهویه و تعویض هوا ایجاد می گردند. مانند درها، پنجره ها و نورگیرها. 

روزنه: سطوح شفاف ثابت (غیر بازشو) که برای تامین روشنایی، دید به بیرون و زیبایی در ساختمان ایجاد می گردند. 

بالکن: سطحی است که از دو یا سه طرف به طور مستقیم در مجاورت فضای باز بوده و زیر آن به وسیله فضای بسته ای اشغال نگردیده است. 

تراس یا مهتابی: سطح روبازی از ساختمان که به عنوان بام بخش هایی از طبقه زیرین خود نیز محسوب می شود و در معماری ایران به آن «بهار خواب» هم می گویند.

ایوان: فضای مسقفی است که فقط از یک طرف با فضای باز در ارتباط است. 

خط بام (آسمان): لبه برخورد انتهای نمای ساختمان به آسمان است. از لحاظ بصری، خط بام محل رسیدن نمای ساختمان به آسمان است. 

الحاقات نما: عناصری هستند که به صورت جداگانه به ساختمان الحاق شده اند. این عناصر می توانند در نماهای ساختمانی به صورت تأسیسات ساختمانی، حفاظ ها، تابلوها و عناصر کاربردی یا غیرکاربردی دیگر نمایان شوند.

بدنه شهری: نمای بهم پیوسته ساختمانهایی است که در مجاورت یک فضای شهری قرار گرفته اند. 

بخش فوقانی ساختمان: در این مبحث به دو قسمت: الف . محدوده مابین خط انتهایی پنجره های طبقه آخر تا خط بام و؛ ب. محوطه بام که از برخی از نقاط شهر رویت می گردد، تفکیک می شود. 

بخش میانی ساختمان: در این مبحث به محدوده مابین طبقه همکف و خط انتهای پنجره های طبقه آخر اطلاق می شود. 

بخش پایه ساختمان: در این مبحث به طبقه همکف ساختمان قسمت پایه ساختمان گفته می شود. 

فضای شهری: به فضای عمومی روباز، عرصه تعامل اجتماعی و تحت مالکیت عمومی گفته می شود. 

نورپردازی: نورافشانی به نمای یک بنا که با هدف پرداختن به جنبه های شکلی و زیبایی شناختی بنا انجام می شود. 

روشنایی: مقدار نوری که با هدف روشن کردن یک فضا و از طریق منابع طبیعی یا غیر طبیعی تامین می شود. 

چراغ: منبع تامین نور برای روشنایی و نور پردازی است. 

تیغه (لوور): تابش بند مستطیل شکلی است که به منظور جلوگیری از ورود اشعه خورشید و محدود کردن دید از بیرون به سمت داخل ساختمان، به صورت عمودی در جلوی پنجره نصب می شود. 

پیرنشین: در معماری ایران به سکوهایی گفته می شود که در دو طرف ورودی ساختمان قرار دارند. این سکوها جهت نشستن افراد تعبیه می شدند و چون معمولا سالمندان از آن جهت استراحت و گفت و گو استفاده می کردند، به «پیرنشین» معروف شدند.

استفاده از هر گونه عناصر و نمادهای نامتعارف و مغایر با ارزش های معماری ایرانی، در طراحی و ساخت نماهای ساختمانی ممنوع است. 

تبصره : تشخیص نماد و عناصر مذکور در چارچوب مصوبات مراجع قانونی بر عهده کمیته سیما و منظر شهری است. 

فرم و نمای ساختمان ها، نباید با کاربری و فعالیت مورد استفاده، مغایرت داشته باشد. 

توجه به اقلیم و عناصر محیطی در طراحی نماهای ساختمانی الزامی است. 

در طراحی نماهای ساختمان، باید به موقعیت بنا در بدنه شهری (میان افزا، نبش، موقعیت آکس، تک بنا) توجه شود. 

تمامی نماهای ساختمانی که قابل رویت هستند، باید طراحی شده باشند. 

مصالح استفاده شده در نما باید قابل پاکسازی و بهسازی باشند. 

تبصره : مصالح استفاده شده در نما باید از نوع مقاوم به شرایط جوی و متناسب با شرایط اقلیمی باشد. به گونه ای که بر اثر گذر زمان، به صورت نامتعارف دچار فرسودگی زودرس نشود. 

استفاده از شیشه های بازتابی در ساختمانها باید به گونه ای باشد که منجر به ایجاد مزاحمت بصری برای ساکنین، عابرین و به ویژه رانندگان نشود. 

هر عنصر الحاقی به نما باید متناسب و در یک طیف هماهنگ با سایر الحاقات نما طراحی و اجرا شود. 

 تمامی الحاقات نما باید به صورت ایمن، طراحی و اجرا شوند.

قرارگیری هر گونه تاسیسات قابل رویت در نما اعم از کولر، کانال کولر، لوله، سیم، کولر گازی و ... (به غیر از تاسیسات مربوط به گاز) ممنوع است. 

نصب هر گونه بیلبورد و نمایشگر به نمای ساختمان های مجاور فضاهای شهری خودرو محور که موجب حواس پرتی رانندگان شود، ممنوع است. 

 در طراحی نماهای ساختمانی، توجه به خطوط افقی و عمودی بدنه شهری الزامی است.

نورپردازی در نمای ساختمان های مسکونی ممنوع است، لیکن برای روشنایی طبقه همکف و ورودی ساختمان به منظور کمک به تامین امنیت ساختمان الزامی است. 

منبع نورپردازی در نما نباید از فضای شهری پیرامون بنا، دیده شوند. 

نورپردازی نماهای ساختمان ها نباید موجب ایجاد خیرگی در ناظرین گردد. 

در پروژه های بزرگ مقیاسی که منجر به تغییر در ساختار کالبدی بلوک شهری گردد، انطباق سیما و منظر شهری آن، باید بر اساس گزارش فنی باشد که توسط اشخاص حقیقی یا حقوقی دارای صلاحیت از وزارت راه و شهرسازی در چارچوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب طی مراحل قانونی تهیه و تایید شده باشد. 

تبصره : مرجع تشخیص موارد مشمول این موضوع، کمیته سیما و منظر شهری آن سکونتگاه است. 

در طراحی، اجرا و نظارت بر اجرای نمای ساختمان، انطباق با قواعد منظر شهری در چارچوب آخرین طرح توسعه و عمران مصوب و رهنمودهای کمیته سیما و منظر هر سکونتگاه الزامی است. 

خط بام ساختمان باید متناسب با الگوی غالب خط بام در بدنه شهری باشد. 

استفاده از الگوهای بومی نقش و خط بام در بناهای واقع شده در درون و مجاور بافت تاریخی و ارزشمند شهرها بر پایه آخرین طرح توسعه و عمران مصوب، الزامی است. 

تبصره : در صورت وجود ضوابط نما و منظر شهری در بافت های تاریخی و ارزشمند، استفاده از ضوابط مذکور در طراحی و ساخت نما، الزامی است. 

 حداقل ارتفاع جان پناه بام برای تامین ایمنی باید بر اساس مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان طراحی و اجرا شود. 

تبصره: حداکثر ارتفاع جان پناه باید به تایید کمیته سیما و منظر شهری برسد. 

استفاده از نرده های افقی در تمامی بخش های ساختمان به منظور حفظ ایمنی، باید با استفاده از موانع شیشه ای در پشت نرده باشد. 

تاسیسات واقع شده در بام نباید از فضای شهری مجاور بنا دیده شوند. 

تاسیسات واقع شده در بام باید منظم و در مکان مشخص قرار گیرند. 

طراحی و اجرای بام و سقف متناسب با ویژگی اقلیم، الزامی است. 

بام باید دارای طراحی مشخص بوده و طرح آن به کمیته سیما و منظر شهری ارائه گردد.

در بناهای میان افزا یا نبش، رنگ نما باید با رنگ غالب مصالح و بافت بدنه شهری، هماهنگ باشد. 

تبصره ۱: در صورت تشخیص کمیته سیما و منظر شهری در ساختمان هایی که کاربری متفاوت با کاربری غالب بدنه شهری دارند، استفاده از رنگ مصالح متفاوت از زمینه بلامانع است. 

تبصره ۲: در صورت تشخیص کمیته سیما و منظر شهری، در ساختمان های موقعیت آکس و تک بنا، استفاده از رنگ مصالح متفاوت از زمینه بلامانع است. 

تناسبات پنجره ها باید با تناسبات غالب بدنه شهری هماهنگ باشد. 

 تعبیه پنجره در محل های خارج از حدود مجاز، ممنوع است. 

در صورت جانمایی تاسیسات در بالکن، استفاده از موانع متخلخل (مانند لوور، دیوار مشبک و موارد مشابه) الزامی است. 

مصالح دیوار همکف باید قابل پاکسازی و بهسازی بوده و در برابر شرایط جوی مقاوم باشد. 

به کارگیری مصالح آسیب زننده، در طبقه همکف (به خصوص در محدوده ای که در تماس فیزیکی با انسان قرار می گیرد)، ممنوع است. 

خط زمین باید متناسب با الگوی غالب خط زمین در بدنه شهری باشد. 

پیش بینی فضای لازم برای نصب الحاقات مانند تابلوها، آیفن، روشنایی و ... در طرح نما الزامی است. 

استفاده از تابلوهای تجاری از طبقه همکف به بالا ممنوع است.

هر گونه الحاقات طبقه همکف (اعم از تابلو و ...) نباید جلوی پنجره ها را مسدود کنند. 

ایجاد پیش ورودی یا مانند آن در محل ورودی ساختمان ها، الزامی است. 

ورودی پیاده ساختمان های حیاط دار، باید به صورت مسقف طراحی و اجرا گردد. 

 پیروی از الزامات مبحث ۲۰ مقررات ملی ساختمان علاوه بر موارد فوق نیز، الزامی است.

هماهنگی طرح کف سازی محوطه مقابل بنا با طرح نما و دیوار محوطه حیاط در چارچوب ضوابط مرجع شهرسازی الزامی است. 

استفاده از طرح کف سازی که سبب ایجاد اختلال در حرکت عابرین پیاده شود، ممنوع است. 

طراحی و اجرای اختلاف سطح هایی که موجب اختلال در حرکت عابرین پیاده گردد، ممنوع است. 

استفاده از پوشش گیاهی در نما (اعم از نمای اصلی، دیوار حیاط و نماهای جانبی) متناسب با اقلیم بومی توصیه می شود. 

طراحی و اجرای پوشش گیاهی نقطه ای و باغچه در هماهنگی با طرح نما به نحوی که موجب سد معبر نگردد، توصیه می شود. 

در طراحی بالکن توصیه می گردد به محل رویش درختان پیاده رو و رشد آنها در آینده توجه شود.

 ایجاد عقب نشینی برای افزایش دعوت کنندگی در ورودی ها توصیه می گردد. 

طراحی گل جای، باغچه و پیرنشین در ورودی ها، توصیه می شود. 

استفاده از بام های سبز متناسب با منطقه بندی اقلیمی معتبر توصیه می شود. 

طراحی و اجرای گونه بومی بام (مانند بام های شیب دار در مناطق شمالی کشور) اکیدا توصیه می گردد. 

در بام، اتاقک آسانسور و باکس پله اگر جزئی از نمای ساختمان نباشد، توصیه می شود  از فضای شهری پیرامون، دیده نشود. 

در صورت وجود سبزینگی و پوشش گیاهی در حیاط ساختمان، ایجاد دیواره حیاط متخلخل برای افزایش نفوذپذیری بصری توصیه می گردد.